Gdy Halikarnas wszedł w obręb świata osmańskiego, nie był jeszcze miastem w dzisiejszym znaczeniu tego słowa. Przede wszystkim był twierdzą z portem — morskim posterunkiem na skraju Morza Egejskiego. Najwcześniejszy osmański opis tego miejsca zawdzięczamy Piri Reisowi, słynnemu korsarzowi, żeglarzowi, geografowi i kartografowi, autorowi Kitab-ı Bahriye (Księgi Morza), dzieła, które z niezwykłą jak na swoje czasy precyzją przedstawiało basen Morza Śródziemnego.

Archeolodzy i historycy twierdzą, że Efez został założony jako kolonia attycko-jońska w X wieku p.n.e. na wzgórzu znanym dziś jako Ayasuluk, około trzech kilometrów od późniejszego centrum starożytnego miasta. Wykopaliska prowadzone w latach 90. XX wieku na terenie zamku w Selçuku potwierdziły istnienie tej wczesnej osady, odsłaniając fragmenty ceramiki i umocnień charakterystycznych dla wczesnej kultury jońskiej. A jednak, jak często bywa w przypadku miast, które żyją nie tylko w kamieniu, lecz także w pamięci, istnieje bardziej poetycka opowieść o narodzinach Efezu — ta, którą przekazali nam starożytni pisarze, tacy jak Pauzaniasz i Strabon.