Efez

Położony w rejonie Turcji Egejskiej Efez jest prawdopodobnie najlepiej zachowanym miastem starożytnym w rejonie Morza Śródziemnego. W starożytności Efez był tętniącym życiem miastem handlowym oraz ośrodkiem kultu Kybele - bogini płodności. Obecnie prowadzone wykopaliska archeologiczne oraz prace konserwacyjne dają nadzieję na jeszcze ciekawsze wrażenia z odwiedzin w Efezie. Jest to więc miejsce, w które warto wracać.

Efez jest również ważnym miejscem dla chrześcijan. Tutaj powstała jedna z pierwszych wspólnot chrześcijańskich w Azji Mniejszej, a święty Jan sprawował w Efezie stanowisko biskupa. Wspominał o Efezie w Apokalipsie, gdzie miasto zostało wymienione jako jeden z Siedmiu Kościołów Apokalipsy.

Przeczytaj więcej o Siedmiu Kościołach Apokalipsy

Jeżeli chcemy nabrać wyobrażenia, jak wyglądało życie miejskie w starożytnym Cesarstwie Rzymskim to możemy przespacerować się ulicami miasta, zajrzeć do miejskich szaletów czy domu publicznego, a następnie rozsiąść się wygodnie w teatrze lub odwiedzić bibliotekę. Efez oferuje nam wszystkie te atrakcje i z pewnością nie będziemy rozczarowani.

Rys historyczny

Efez został założony, według legendy, przez Ateńczyka Androklosa, który zamierzając osiedlić się w Jonii oczywiście skonsultował się z wyrocznią. Jako odpowiedź usłyszał enigmatyczną poradę, by wybrać miejsce wskazane przez rybę i przez dzika. Wyrocznie nigdy nie słynęły z jasnych wypowiedzi, ale Androklos nie zraził się do swojego pomysłu i zaczął wędrować przez Jonię. Pewnego dnia, podczas przygotowywania posiłku, grillowana ryba wyskoczyła z paleniska, a rozżarzony węgiel wpadł w krzaki i wypłoszył z nich dzika! Był to oczywiście jasny znak wskazujący miejsce założenia osady.

Należy pamiętać, że w czasach antycznych Efez położony był znacznie bliżej linii brzegowej, która poprzez wieki oddaliła się od miasta. Taka lokalizacja gwarantowała Efezowi powodzenie jako głównemu miastu portowemu w tej części wybrzeża Morza Egejskiego. Dodatkowo pobliskie sanktuarium bogini Kybele, a następnie Artemidy przyciągało tłumy pielgrzymów już w 800 roku p.n.e.

Przeczytajcie więcej o świątyni Artemidy w Efezie.

Miasto rozkwitało, ale jego bogactwo wywołało zazdrość króla Lidii - Krezusa, który około 600 roku p.n.e. zaatakował i zniszczył Efez, wysiedlając jego mieszkańców w miejsce położone dalej od morza. Od tego czasu mieszkańcy płacili mu trybut.

Sarkofag z Efezu z II wieku n.e. - ekspozycja Muzeum Archeologicznego w Stambule

W V w p.n.e. w wyniku działań związanych z Wojnami Peloponeskimi miasto dostało się pod władzę Persów.

Po Persach przybył do Efezu Aleksander Wielki, a następnie jeden z jego generałów - Lizymach - objął władzę nad Jonią. W czasach rzymskich Efez stał się stolicą prowincji Azja Mniejsza, a liczba mieszkańców osiągnęła 250 tysięcy. W pierwszych latach chrześcijaństwa rozwinęła się tu liczna wspólnota wiernych, sam święty Paweł mieszkał w Efezie przez trzy lata. Osadził się tu również święty Jan z Marią matką Jezusa, którą miał pod opieką.

Przeczytajcie więcej o Meryemana.

Niestety miasto zbliżało się do kresu swej prosperity. Morze zamulało port, pomimo ponawianych wysiłków jego pogłębiania i przebudowy. W VI wieku naszej ery miasto zupełnie straciło na znaczeniu.

Zwiedzanie Efezu

Gimnazjon Vediusa

Gimnazjon Vediusa to jeden z najlepiej zachowanych budynków, jaki można zobaczyć w Efezie. Został zbudowany około 150 roku n.e. na zlecenie zamożnego mieszkańca miasta o imieniu Publius Vedius Antoninus. Poświęcił on gimnazjon bogini Afrodycie oraz swojemu przyjacielowi i protektorowi - cesarzowi rzymskiemu Antoninusowi Piusowi.

Gimnazjon Vediusa

Budynek pełnił podwójną funkcję: gimnazjonu oraz łaźni, jak to często się zdarzało w architekturze czasów rzymskich. Na wschód od tego kompleksu położona była palestra, z propylonem (monumentalną bramą) znajdującym się od strony południowej. Palestra była otoczonym krytymi portykami podwórzem, na którym uprawiano sport, głównie zapasy, a w portykach znajdowały się pomieszczenia pomocnicze: szatnie, magazyny, przebieralnie. Propylon był niegdyś ozdobiony posągami, a po jego zachodniej stronie mieściły się toalety.

Gimnazjon Vediusa

W zachodniej części kolumnady otaczającej palestrę znajduje się duży pokój, otwarty na wewnętrzny dziedziniec, który był wykorzystywany do celów ceremonialnych i zarezerwowany dla cesarza w czasie jego wizyty. Znajdował się w nim zaginiony posąg Antoninusa Piusa. Na terenie palestry znaleziono natomiast posąg przedstawiający sofistę, pochodzący z przełomu II i III wieku n.e.

Antinous jako Androklos z gimnazjonu Vediusa - ekspozycja Muzeum Archeologicznego w İzmirze

W gimnazjonie największe pomieszczenie, rozciągające się przez całą szerokość budowli po jej wschodniej stronie, było przeznaczone do uprawiania sportu i ćwiczeń fizycznych. Sala znajdująca się pośrodku budynku pełniła funkcję frigidarium czyli części łaźni przeznaczonej na kąpiele w zimnej wodzie. Tuż obok, na wschód, mieścił się basen pływacki, a po stronie zachodniej mieściło się tepidarium czyli pomieszczenie z ciepłą wodą.

Gimnazjon Vediusa

W pomieszczeniach piwnicznych znajdowały się piece, w których przez cały czas palił się ogień podgrzewający powietrze doprowadzane kanałami pod podłogę i do wnętrza pustych w środku cegieł w pomieszczeniu nazywanym caldarium czyli łaźnią gorącą. Piece te podgrzewały również wodę doprowadzaną do zbiorników w tym pokoju.

Powrót do spisu treści

Stadion

Położony na południe od gimnazjonu Vediusa stadion był miejscem, w którym odbywały się wszelakie uroczystości, zawody sportowe, wyścigi rydwanów oraz walki gladiatorów. Siedziska dla widzów po stronie południowej zostały wbudowane w zbocza wzgórza Pion (obecnie Panayırdağ), a po północnej stronie były nabudowane nad sklepionym podpiwniczeniem.

Gladiatorzy z Efezu - ekspozycja Muzeum Efeskiego w Selçuku

Obecnie niewiele zachowało się ze stadionu, ponieważ kamienne siedziska zostały rozebrane i wykorzystane do budowy murów obronnych na wzgórzu Ayasoluk w czasach wczesnochrześcijańskich. Jedynie zachodnia część stadionu została odkopana przez archeologów. Odkryte inskrypcje świadczą o tym, że stadion zbudowano w czasie panowania cesarza Nerona (54-68 rok n.e.).

Przeczytajcie więcej o bazylice świętego Jana na wzgórzu Ayasoluk.

Podczas wykopalisk znaleziono również marmurowe wazy, które pełniły funkcję trofeów sportowych oraz tabliczki udekorowane wzorami przedstawiającymi gałązki oliwne i króliki, datowane na III i IV wiek n.e.

Powrót do spisu treści

Łaźnie bizantyjskie

Bogato ozdobiony absydami budynek łaźni z czasów bizantyjskich został zbudowany najprawdopodobniej w VI wieku n.e. Jest położony na południowy-zachód od stadionu, przy głównej drodze procesyjnej wiodącej do centrum Efezu.

Powrót do spisu treści

Kościół Marii Panny

Kościół Marii Panny jest najważniejszą budowlą z czasów chrześcijańskich na terenie Efezu. Świątynia mieściła się w istniejącym wcześniej budynku, postawionym w I połowie II wieku n.e. Ma on 30 metrów szerokości i aż 260 metrów długości.

Ponieważ Efez był w II wieku n.e. głównym miastem handlowym dla całego regionu, opisywanym jako 'bank prowincji Azja', przypuszcza się, że ten ogromny budynek pełnił początkowo funkcję giełdy towarowej i pieniężnej. Tą hipotezę wzmacnia położenie budowli - bardzo blisko antycznego portu. Druga, konkurencyjna teoria głosi, że budynek ten nazywany był 'Dworem Muz' i był wykorzystywany jako centrum edukacyjne i kulturowe.

Architektonicznie budowlę można opisać jako bazylikę posiadającą nawę główną i dwie nawy boczne. Nawy podzielone były na krótsze odcinki, które mogły służyć za stanowiska kupców.

W III wieku n.e. nadeszły dla Efezu czasy kryzysu gospodarczego. W tym okresie lokalna społeczność chrześcijańska zbudowała swój pierwszy kościół, położony wewnątrz dawnej giełdy, po jej zachodniej stronie. Do kościoła prowadziło kwadratowe atrium oraz wyłożony mozaikami narteks. Później dobudowano na terenie antycznej budowli jeszcze dwa kościoły, usytuowane jeden za drugim. Pozostała, wschodnia część budynku, została przeznaczona na siedzibę biskupa.

Do naszych czasów dobrze zachowało się baptysterium, zlokalizowane w północnej części atrium, o cylindryczny kształcie. W centralnej części baptysterium znajdował się basen, w którym zanurzały się całkowicie osoby przyjmujące chrzest.

W kościele Marii Panny w Efezie odbywały się posiedzenia soboru efeskiego - trzeciego soboru powszechnego zwołanego w 431 roku n.e. przez cesarza Teodozjusza. Celem tego soboru było rozstrzygnięcie sporu, wywołanego przez Nestoriusza - patriarchę Konstantynopola, dotyczącego rozumienia osoby Jezusa i tytułu Marii z Nazaretu.

Zapewne powstanie kościoła Marii Panny oraz zorganizowanie właśnie w nim soboru powszechnego miało związek z domniemaniem, że Maria matka Jezusa spędziła ostatnie latach życia i zmarła właśnie w Efezie.

Powrót do spisu treści

Gimnazjon i łaźnie portowe

Co prawda niewielka część tego kompleksu budynków została dotychczas odsłonięta, ale widoczne pozostałości tego największego zespołu architektonicznego na terenie Efezu robią duże wrażenie. Na kompleks składały się dwie palestry, a całkowita długość zespołu to aż 360 metrów.

Budowę gimnazjonu rozpoczęto za panowania cesarza Domicjana (81-96 rok n.e.), a w czasach Hadriana naczelny kapłan prowincji Azja - Klaudiusz Verulanus - rozkazał wyłożenie większej palestry marmurowymi płytami w 13 odcieniach. Co prawda owe płyty nie zachowały się do naszych czasów, ale o ich istnieniu świadczą otwory w ścianach, przy użyciu których były umocowane.

Sala w północnej części mniejszej palestry była poświęcona kultowi cesarskiemu, a w południowej części odbywały się wykłady i spotkania. Znaleziono tam rzymską kopię greckiego brązowego posągu atlety, która obecnie znajduje się w Wiedniu. Pozostałości części łaziebnej są obecnie rozległymi ruinami.

Powrót do spisu treści

Gimnazjon Teatralny

Ten gimnazjon powstał najprawdopodobniej w II wieku n.e. Do tej pory całkowicie odkopana została palestra, inne części budynku są jedynie częściowo odkryte. Z widocznego rzędu siedzisk, ciągnącego się przez całą północną stronę palestry o wymiarach 30 na 70 metrów, można wywnioskować, że ten teren pełnił także funkcję małego stadionu.

Gimnazjon Teatralny

Powrót do spisu treści

Droga Arkadyjska

Pod nazwą Drogi Arkadyjskiej kryje się ulica z kolumnadą po obu stronach, zawdzięczająca swoje miano bizantyjskiemu cesarzowi Arkadiuszowi, panującemu w latach 395-408 n.e. Nazwa ta jest zresztą myląca, ponieważ istnieją silne dowody na jej istnienie od czasów hellenistycznych. Tą teorię wspierają odkryte fragmenty i fundamenty bramy portowej, położonej na osi drogi przy jej zachodnim końcu.

Droga Arkadyjska

Droga Arkadyjska jest dobrze zachowana i ciągnie się na długości 600 metrów, zachowując szerokość 11 metrów. Rozpoczyna się przy teatrze, a kończy w okolicy antycznego portu. Dwa chodniki dla pieszych, znajdujące się przy kolumnadach mają szerokość 5 metrów i były w przeszłości całkowicie wyłożone mozaikami. Wzdłuż drogi znajdowały się sklepy, tak więc spacerowicze mogli dokonywać zakupów, przechadzając się ocienionymi i osłoniętymi przed deszczem chodnikami, dodatkowo rozkoszując się wiejącym od morza wiatrem. Ze znalezionych inskrypcji wynika, że droga posiadała również oświetlenie uliczne.

W połowie długości drogi stoją cztery kolumny w stylu korynckim, na których niegdyś były umieszczone posągi czterech z apostołów. Zostały one wzniesione za panowania cesarza Justyniana czyli w VI wieku n.e.

Powrót do spisu treści

Fontanna hellenistyczna

Ta fontanna znajduje się w północno-zachodnim rogu ściany tarasowej teatru. Fontanna, umieszczona pomiędzy dwiema kolumnami w stylu jońskim, zwrócona jest w stronę dziedzińca przed teatrem. Eleganckie proporcje oraz styl kamiennych ozdób sugerują datowanie konstrukcji na czasy hellenistyczne czyli na III-II wiek p.n.e.

Fontanna Hellenistyczna

Powrót do spisu treści

Teatr

Efeski teatr to wspaniale zachowana i robiąca ogromne wrażenie budowla. Zbudowany z marmuru obiekt ma szerokość 145 metrów, a jego widownia ma aż 30 metrów wysokości i mogła pomieścić 24 tysiące osób.

Teatr

Budowa teatru rozpoczęła się w czasach hellenistycznych. W czasach rzymskich, za panowania cesarza Klaudiusza (41-54 rok n.e.) teatr był powiększany, a dwie kondygnacje sceny dobudowano za cesarza Nerona (54-68 rok n.e.). Zakończenie budowy miało miejsce dopiero za czasów cesarza Trajana (98-117 rok n.e.).

Teatr

Teatr zasłynął z tego, że kazania wygłaszał w nim sam święty Paweł podczas swojej wizyty w Efezie. Niewiele brakowało do wywołania z tego powodu zamieszek: w pewnym momencie lokalny jubiler o imieniu Demetrius zachęcił zgromadzony tłum do wielogodzinnego skandowania 'Wielka jest bogini Diana z Efezu!'. Motywacją rzemieślnika była obawa o spadek sprzedaży posążków przedstawiających boginię.

Teatr

Powrót do spisu treści

Droga Marmurowa

Droga Marmurowa pełniła w antycznym Efezie rolę procesyjną: przebiegała obok gimnazjonu Vediusa, stadionu i teatru, przy bibliotece Celsusa zakręcała na wschód i doprowadzała do górnej agory, skąd zmieniała bieg na kierunek północny i wiodła aż do świątyni Artemidy.

Droga Marmurowa

Oprócz funkcji reprezentacyjnej, Droga Marmurowa była także główną arterią komunikacyjną miasta. Z tego powodu była poddawana częstym przeróbkom i renowacjom. Przykładowo odcinek drogi prowadzący od teatru wzdłuż agory handlowej został w V wieku n.e. wyłożony płytami marmurowymi przez niejakiego Eutropiosa.

Do naszych czasów zachowała się późno-rzymska kolumnada po wschodniej stronie ulicy, a po stronie zachodniej widać wysoki na 1,70 metra postument, który niegdyś był fragmentem stoy doryckiej z agory handlowej.

Powrót do spisu treści

Brama Mazeusa i Mithrydatesa

Ta brama z trzema łukami stojąca tuż przy Bibliotece Celsusa została zbudowana przez niewolników Mazeusa i Mithrydatesa na cześć cesarza Oktawiana Augusta, który ich wyzwolił.

Brama Mazeusa i Mithrydatesa

Trzy przejścia pod bramą są sklepione, a sklepienie od strony Biblioteki Celsusa wyłożone jest czarnym marmurem, w przeciwieństwie do sklepienia po stronie przeciwnej, wyłożonego marmurem białym.

Ciągle widoczna jest inskrypcja, umieszczona w górnej części bramy, dedykująca budowlę Oktawianowi Augustowi. W dawnych czasach inskrypcja ta była wyłożona literami z brązu.

Brama Mazeusa i Mithrydatesa

Powrót do spisu treści

Biblioteka Celsusa

Biblioteka Celsusa to najprawdopodobniej najbardziej charakterystyczny budynek kojarzony z Efezem. Biblioteka posiada dwukondygnacyjną fasadę, a jej wnętrze to jedna obszerna sala o wymiarach 10,90 na 16,70 metra. To biblioteczne pomieszczenie znajdowało się nad sklepioną podbudową. Budynek był otoczony ze wszystkich stron dodatkowym murem, zapewniającym odpowiednią ochronę przed wilgocią.

Biblioteka Celsusa

Przyglądając się pozostałościom biblioteki można dostrzec dwa rzędy nisz znajdujące się od wewnętrznej strony ścian bocznych i ściany tylnej budynku. Wiadomo, że w przeszłości istniał jeszcze trzeci rząd. Manuskrypty były przechowywane na półkach umieszczonych w tych zagłębieniach. Dostęp do pism umieszczonych na wyższych kondygnacjach był możliwy dzięki dwukondygnacyjnej galerii biegnącej wzdłuż trzech boków biblioteki. Największa, centralna nisza, ozdobiona dużym łukiem, służyła za miejsce, w którym stał niegdyś posąg bogini Ateny.

Fasada biblioteki została zrekonstruowana z wykorzystaniem znalezionych podczas wykopalisk fragmentów architektonicznych. Ta dwukondygnacyjna struktura wspierała się na czterech parach kolumn, pomiędzy którymi znajdowały się trzy wejścia do budynku. Na poziomie drugiej kondygnacji umieszczone były trzy okna, oświetlające czytelnię.

Biblioteka Celsusa

Zdobiące fasadę biblioteki Celsusa pomniki przedstawiają Cztery Cnoty: Sofię (Mądrość), Arete (Dzielność), Episteme (Wiedzę) oraz Ennoię (Myśl).

Biblioteka zawdzięcza swoją nazwę Celsusowi Polemaenusowi. Był on rzymskim gubernatorem Azji Mniejszej w II wieku n.e. Został pochowany w sarkofagu pod biblioteką której budowę rozpoczęto w 110 roku n.e. Biblioteka stanowi swoiste mauzoleum ufundowane przez jego syna - Juliusza Aquila Polemaeanusa, który zapisał na ten cel 25 tysięcy denarów. Budowę zakończyli jego potomkowie w 135 roku n.e.

Biblioteka Celsusa

Wnętrze biblioteki zostało zniszczone przez pożar, który jednak nie uszkodził fasady. Nie wiadomo, kiedy dokładnie się to stało, ale około 400 roku n.e. biblioteka już nie funkcjonowała. Teren przed nią zamieniono w basen, w którym odbijała się piękna fasada, a całość miała funkcję czysto dekoracyjną. Na terenie dawnego basenu archeologowie odnaleźli potężne reliefy przedstawiające zwycięstwo Marka Aureliusza nad Partami. Większość z nich jest obecnie wystawionych w Wiedniu, ale kilka oryginalnych fragmentów oraz repliki tzw. Monumentu Partyjskiego można również obejrzeć w Muzeum Efeskim w Selçuku.

Fragment tzw. Monumentu Partyjskiego - ekspozycja Muzeum Efeskiego w Selçuku

Powrót do spisu treści

Brama Hadriana

Brama Hadriana znajduje się na zejściu Drogi Marmurowej i Drogi Kuretów. Niegdyś posiadała trzy kondygnacje, z których do naszych czasów zachowała się jedynie najniższa.

Brama Hadriana

Przez Bramę Hadriana prowadziły trzy przejścia: środkowe było najszersze, od góry spięte łukiem. Przejścia boczne nadal są zwieńczone architrawami.

Powrót do spisu treści

Heroon

Na południowy-wschód od biblioteki Celsusa stoją pozostałości budowli przypominającej kształtem basen. To ruiny tzw. heroon czyli sanktuarium dedykowanego bohaterowi. Heroon z Efezu powstał w czasach Oktawiana Augusta (27 r. p.n.e. - 14 r. n.e.), a w późniejszym okresie służył jako fontanna.

Heroon

Budowlę zdobił fryz przedstawiający historię założenia Efezu, a dokładnie scenę zabicia dzika przez Androklosa. Przypuszcza się, że heroon był poświęcony właśnie Androklosowi.

Powrót do spisu treści

Oktogon

Ośmiokątny grobowiec znajdujący się przy heroonie datowany jest na I wiek p.n.e., ale zdobiące go inskrypcje zostały wykonane znacznie później, bo w IV wieku n.e. Znaleziony w grobowcu szkielet należał do nastoletniej dziewczyny, pochowanej w marmurowym sarkofagu. Jedna z interpretacji głosi, że oktogon był miejscem spoczynku Arsinoe, najmłodszej siostry królowej Kleopatry.

Oktogon

Arsinoe IV w 48 roku p.n.e. została z woli wojska królową Egiptu. Juliusz Cezar odsunął ją od władzy i zezwolił na wyjazd do Azji Mniejszej, gdzie schroniła się w Efezie. Tam została zamordowana w 41 roku p.n.e., najprawdopodobniej przez Marka Antoniusza działającego na rozkaz Kleopatry VII.

Powrót do spisu treści

Agora Handlowa

Ten teren handlowy powstał w Efezie w czasach hellenistycznych, co potwierdzają znalezione fragmenty bramy zachodniej w stylu jońskim. Agorę ze wszystkich stron otaczały stoy (czyli kolumnady), znacznie rozbudowane za czasów rzymskich.

Agora Handlowa

Na samym środku agory stał tzw. horologion czyli połączenie zegara wodnego ze słonecznym, a wszystkie kolumnady były ozdobione setkami posągów: mówców, filozofów, sportowców i urzędników. Do naszych czasów zachowały się po nich jedynie podstawy, na których widać napisy zawierające ważne informacje o życiu społecznym w Efezie.

Agora Handlowa

Powrót do spisu treści

Świątynia Serapisa

Świątynia egipskiego bóstwa to jedna z ciekawszych budowli w Efezie. Zbudowana została zapewne przez egipskich kolonistów. Do świątyni prowadziły schody w południowo-zachodnim rogu agory handlowej.

Cella czyli wewnętrzna komnata świątyni była z trzech stron otoczona kolumnadą, a jej ściany były wyjątkowo grube, aby wytrzymać ciężar kolebkowego sklepienia o szerokości aż 29 metrów. Kolumny były monolitami, co oznacza, że wykonano je z jednego bloku kamiennego, a ich wysokość wynosiła 14 metrów.

To z ogromnych wymiarów budowli wywnioskowano, że była poświęcona Serapisowi, ponadto wskazują na to: fragmenty posągu wykonanego z egipskiego granitu, odkryta inskrypcja z opisem egipskich obrządków oraz inna inskrypcja zadedykowana wyznawcom Serapisa. W czasach świetności tej budowli miała ona rozmiary porównywalne jedynie ze świątynią z Pergamonu czyli z tzw. Czerwoną Bazyliką.

Przeczytajcie więcej o Czerwonej Bazylice w Pergamonie.

W czasach chrześcijańskich świątynia Serapisa została przekształcona w kościół, z którego zachowały się pozostałości baptysterium we wschodnim rogu budynku.

Powrót do spisu treści

Łaźnie Scholastyki

Duży budynek łaźni powstał na przełomie I i II wieku n.e., a swoją nazwę zawdzięcza chrześcijance o imieniu Scholastyka, która przeprowadziła jego remont około 400 roku n.e. Słynna część łaźni znana jako dom publiczny należała do pierwszego okresu istnienia budynku. Główną częścią 'domu publicznego' była wyłożona mozaikami jadalnia. W rogach pomieszczenia mozaika przedstawiała personifikacje czterech pór roku, z których w niezłym stanie zachowały się Zima oraz Jesień.

Łaźnie Scholastyki

Powrót do spisu treści

Świątynia Hadriana

Świątynia Hadriana, pomimo niewielkich wymiarów, jest bardzo atrakcyjnym punktem wizyty w Efezie. Została zbudowana w porządku korynckim i zadedykowana cesarzowi Hadrianowi przez człowieka o imieniu P. Quintilius. W celli stał niegdyś posąg cesarza Hadriana, któremu oddawano cześć jako bóstwu. Budowa świątyń dla rzymskich cesarzy była zwyczajem rozpowszechnionym na terenie Anatolii i miała zagwarantować lokalnym miastom życzliwość Rzymu. W Efezie znajdują się dwie budowle tego typu - drugą jest świątynia Domicjana.

Świątynia Hadriana

Budynek składa się z celli oraz portyku czyli zadaszonego przedsionka. Architraw oraz fryz, po bokach proste, tworzą nad centralnymi kolumnami przedsionka łuk. Ów łuk zdobi kobiece popiersie otoczone liśćmi akantu. Przed świątynią zachowały się bazy czterech posągów, przedstawiających cesarzy rzymskich: Galeriusza, Maksymiana, Dioklecjana oraz Konstancjusza Chlorusa.

Powrót do spisu treści

Wille na zboczu

Na to stosunkowo nowe odkrycie archeologiczne w Efezie składają się pozostałości luksusowych domostw mieszkalnych, położone na północnym zboczu wzgórza Bülbüldağ, przy Drodze Kuretów, naprzeciwko świątyni Hadriana. Obecnie prawie w całości zostały odkopane dwa kompleksy mieszkaniowe (tzw. insula) - wschodni i zachodni.

Wille na zboczu

Insula wschodnia, zajmująca obszar około 2,5 tysiąca metrów kwadratowych, składa się z domów prywatnych, budowanych na trzech tarasach. Najważniejszym budynkiem jest tzw. domus czyli willa zamieszkiwana przez osoby zamożne oraz kilka domów należących do klasy średniej. Początek kompleksu datowany jest na I wiek n.e., a domy były zamieszkiwane aż do VII wieku n.e. Oczywiście w międzyczasie były poddawane remontom i przebudowom. Każdy z domów posiadał niezależne wejście od strony ulicy i był wyposażony w bieżącą wodę.

Wille na zboczu

W skład insuli zachodniej wchodziło co najmniej pięć luksusowych willi z perystylami czyli wewnętrznymi dziedzińcami, znakomicie zachowanych do naszych czasów. Wiele pokoi było udekorowanych freskami oraz dziełami sztuki, odkrytymi podczas prac archeologicznych. Również w tej części wszystkie domy posiadały bieżącą wodę, odkryto także ślady łazienek wyposażonych w wanny.

Wille na zboczu

Obecnie trwają w willach prace rekonstrukcyjne, które umożliwiają przyjrzenie się mrówczej pracy archeologów. Cały teren willi pokryty jest ogromnym dachem, chroniącym cenne wnętrza przed szkodliwymi wpływami atmosferycznymi. Niestety wstęp jest dodatkowo płatny, ale naszym zdaniem warto ponieść ten wydatek.

Eros z królikiem znaleziony na terenie willi na zboczu - ekspozycja Muzeum Efeskiego w Selçuku

Powrót do spisu treści

Droga Kuretów

Droga Kuretów to jedna z trzech głównych arterii komunikacyjnych Efezu. Prowadzi od Biblioteki Celsusa do Bramy Herkulesa. Jej nazwa pochodzi od kapłanów nazywanych Kuretami, których imiona były zapisane w Prytanejonie.

Droga Kuretów

Wzdłuż drogi Kuretów znajdowały się niegdyś fontanny, posągi i sklepy, z których te położone po stronie południowej były dwukondygnacyjne. Ponieważ Efez często był nawiedzany przez trzęsienia ziemi, budowle wzdłuż drogi Kuretów były uszkadzane, a następnie poddawane remontom. Po trzęsieniu ziemi w IV wieku n.e. zawalone kolumny wzdłuż ulicy zastąpiono innymi, zebranymi na terenie całego miasta. Uzyskany w ten sposób efekt pomieszania stylów architektonicznych widoczny jest po dziś dzień.

Eros na delfinie znaleziony przy Drodze Kuretów - ekspozycja Muzeum Efeskiego w Selçuku

Powrót do spisu treści

Fontanna Trajana

Ta imponujących rozmiarów fontanna stoi przy Drodze Kuretów. Ma kształt basenu otoczonego z trzech stron dwukondygnacyjną konstrukcją. Niegdyś całość była ozdobiona kolosalnych rozmiarów posągiem cesarza Trajana, stojącym w środkowej części budowli, skąd wypływała woda napełniająca zbiornik. Do naszych czasów zachowała się podstawa posągu oraz cesarskie stopy. Wiele posągów, niegdyś również zdobiących fontannę, znajduje się obecnie w Muzeum Efeskim w Selçuku.

Fontanna Trajana

Powrót do spisu treści

Brama Herkulesa

Brama ta, położona nieopodal fontanny Trajana, została zbudowana w IV lub V wieku n.e. Zachowały się z niej fragmenty reliefów przedstawiających Herkulesa oraz udekorowane bazy kolumn.

Powrót do spisu treści

Monument Memmiusa

Niewiele zachowało się z tego pomnika z I wieku n.e. Według fragmentów odnalezionej inskrypcji na bazie zbudowanej z bloków kamiennych stał niegdyś posąg Lucjusza Korneliusza Sulli, rzymskiego dowódcy i dyktatora. Monument ufundował jego wnuk Memmius jako dowód wdzięczności mieszkańców Efezu za pokonanie przez Sullę Mitrydatesa VI Eupatora, króla Pontu.

Monument Memmiusa

Powrót do spisu treści

Świątynia Domicjana

Była to pierwsza na terenie Efezu świątynia wzniesiona ku czci rzymskiego cesarza. Domicjan, który sam o sobie mówił 'władca i bóg', został w czasach antycznych bardzo negatywnie osądzony jako cesarz despotyczny i niekompetentny. Poświęcona mu świątynia w Efezie została zlokalizowana w najlepszym, centralnie położonych miejscu miasta, naprzeciwko Górnej Agory.

Głowa posągu cesarza Domicjana ze świątyni w Efezie - ekspozycja Muzeum Efeskiego w Selçuku

Budynek świątyni wznosił się na zboczach wzgórza Bülbüldağ, na tarasie którego podstawa miałą wymiary 50 na 100 metrów. Świątynia była typowo rzymską konstrukcją typu prostylos, co oznacza, że przed jej przedsionkiem stały 4 kolumny. Główna komnata świątyni była niewielka (9 na 17 metrów), natomiast posąg cesarza Domicjana mierzył sobie aż 5 metrów w pozycji siedzącej lub 7 metrów na stojąco - nie wiadomo, jaką cesarz na posągu miał postawę, bo zachowały się tylko głowa i ramię cesarskie. Te monumentalne fragmenty posągu można obecnie obejrzeć w Muzeum Efeskim w Selçuku.

Mruk w sandałach oraz ręka posągu cesarza Domicjana ze świątyni w Efezie - ekspozycja Muzeum Efeskiego w Selçuku

Na terenie Muzeum Efeskiego w Selçuku został również odbudowany ołtarz świątyni Domicjana, ozdobiony reliefami ukazującymi broń. W samym Efezie, w miejscu, gdzie niegdyś stała świątynia nie ma praktycznie nic ciekawego do zobaczenia.

Powrót do spisu treści

Górna agora i świątynia Isis

Ta agora efeska bywa również nazywana agorą państwową, aby odróżnić ją od agory handlowej, położnej na północny-zachód. Górna agora pełniła funkcje oficjalne, publiczne i urzędowe.

Na jej terenie znajdowała się świątynia egipskiej bogini Isis. Kapitele jej kolumn w stylu jońskim były dodatkowo ozdobione głowami byków. Fasadę świątyni zdobiła grupa posągów przedstawiających spotkanie Odyseusza z cyklopem Polifemem. Świątynia Isis została zburzona za czasów rządów cesarza Oktawiana Augusta, który wyjątkowo nie sympatyzował z bóstwami egipskimi z powodu wspomnienia o dawnych rywalach - Marku Antoniuszu i królowej egipskiej Kleopatrze.

Posąg cesarza Oktawiana Augusta z Górnej Agory - ekspozycja Muzeum Efeskiego w Selçuku

Sama agora powstała w I wieku n.e. na terenie dawnej nekropolii, co potwierdziły wykopaliska archeologiczne przeprowadzone w jej północno-wschodnim rogu. Znaleziono tam dużo grobów z VII-VI wieku p.n.e., archaiczny sarkofag z terakoty oraz wyłożoną kamieniami drogę.

Posąg cesarzowej Liwii z Górnej Agory - ekspozycja Muzeum Efeskiego w Selçuku

Agora państwowa ma wymiary 160 na 73 metry, niegdyś z trzech stron otaczały ją kolumnady. Na terenie agory znaleziono posągi cesarza i jego małżonki Liwii - obecnie do obejrzenia w Muzeum Efeskim w Selçuku. W tej samej placówce odtworzono scenę z Odyseuszem i Polifemem ze świątyni Isis.

Grupa Odyseusza i Polifema z Górnej Agory - ekspozycja Muzeum Efeskiego w Selçuku

Powrót do spisu treści

Prytanejon

Prytanejon był siedzibą władz autonomicznego miasta Efez oraz miejscem, gdzie odbywały się oficjalne uroczystości, przyjęcia i bankiety. Tuż przy prytanejonie stała świątynia Hestii, w której płonął wieczny ogień.

Prytanejon

Zachowane fragmenty prytanejonu pochodzą z czasów cesarza Augusta, ale przypuszcza się, że oficjalny budynek istniał w tej samej lokalizacji od czasów hellenistycznych, gdyż przenoszenie ołtarza z wiecznym ogniem byłoby zadaniem bardzo trudnym.

Dziedziniec prytanejonu zdobiła mozaika, a obecność kolumn w stylu kompozytowym (łączącym elementy porządku jońskiego i korynckiego) wskazuje na przebudowę budynku w III wieku n.e. Budynek został rozebrany przy okazji remonu łaźni Scholastyki czyli około 400 roku n.e., ale zachowały się zdobiące go niegdyś dwa posągi Artemidy Efeskiej - wystawione w Muzeum Efeskim w Selçuku.

Powrót do spisu treści

Odeon

Chociaż budowla z wyglądu przypomina mały teatr, to z powodu bliskości prytanejonu i agory można wnioskować, że pełniła raczej fukcję buleuterionu czyli miejsca spotkać rady miejskiej. Być może była równolegle wykorzystywana jako miejsce występów artystycznych. Odeon/buleuterion został zbudowany około 150 roku n.e. przez Publiusza Vediusa Antoninusa.

Oden

W orchestrze znajdują się kanały, których zadaniem było odprowadzanie wody, a cała konstrukcja była najprawdopodobniej zadaszona.

Powrót do spisu treści

Termy Variusa

Był to niewielki budynek łaźni prywatnych, zbudowany przez znanego efeskiego sofistę Flawiusza Damianusa w II wieku n.e. Mozaiki zdobiące długi na 40 metrów korytarz są znacznie młodsze, pochodzą bowiem z V wieku n.e.

Łaźnie Variusa zbudowano z bloków marmuru. Składają się z trzech sekcji: frigidarium (z zimną wodą), tepidarium (z ciepła wodą) oraz caldarium (z wodą gorącą).

Powrót do spisu treści

Gimnazjon Wschodni

Ten gimnazjon, położony na wschodnich obrzeżach Efezu, zachował się w dość dobrym stanie. Budynek, wzniesiony w II wieku n.e., łączył funkcje gimnazjonu oraz łaźni, posiadał również salę wykładową czyli tzw. palestrę. W centralnej części budynku znajdowały się pomieszczenia łaziebne, otoczone z trzech stron sklepionymi halami przeznaczonymi do ćwiczeń fizycznych.

Podczas prowadzonych na terenie gimnazjonu prac archeologicznych znaleziono posągi boga zdrowia Asklepiosa, Hygiei, Pana oraz Dionizosa, które znajdują się obecnie w Muzeum Archeologicznym w İzmirze.

Posąg kapłana kultu imperialnego ze Wschodniego Gimnazjonu - ekspozycja Muzeum Archeologicznego w İzmirze

Powrót do spisu treści

Informacje i porady praktyczne

Na teren Efezu prowadzą dwa wejścia, większość wycieczek zorganizowanych rozpoczyna zwiedzanie od wejścia południowego (nieopodal odeonu), my polecamy kierunek przeciwny - od wejścia północnego (w pobliżu Wielkiego Teatru).

W sezonie 2012 normalny bilet wstępu kosztował 25 TL, a dodatkowy bilet do willi rzymskich - 15 TL.

Przed rozpoczęciem zwiedzania warto zaopatrzyć się w zapas wody pitnej oraz zapewnić sobie odpowiednią ochronę przed słońcem - sporą cześć czasu spędza się tu w palących promieniach słonecznych. Ponadto na całym terenie obowiązuje zakaz palenia.

Godziny otwarcia w sezonie letnim to 8:00 rano do 19:00 po południu, ale warto rozpocząć zwiedzanie z samego rana, aby przynajmniej przez część wycieczki uniknąć tłumów turystów. Na zwiedzanie trzeba przeznaczyć przynajmniej 3-4 godziny, ale warto mieć więcej czasu.

Z powodu ciągle trwających prac archeologicznych i renowacyjnych może zdarzyć się sytuacja, w której niektóre zabytki będą chwilowo niedostępne dla zwiedzających.

Przeczytaj więcej o dziejach Hellenów oraz zobacz mapę miast Federacji Jońskiej.

Przeczytaj również o Muzeum Efeskim w Selçuku.

Więcej informacji o Efezie znajdziecie w relacjach Autobusem przez Turcję - to prostsze niż się wydaje, Nasza turecka przygoda, Turcja w 10 dni, Turcja we wspomnieniach i obiektywie Jasia Wędrowniczka , Wszystkie kolory Turcji czyli Smak Orientu, Turgutreis i nie tylko.