Jeszcze do niedawna w historycznej dzielnicy Kaleiçi w Antalyi można było oglądać częściowo zawalone pozostałości dawnej budowli, nad którymi górowała charakterystyczna sylwetka Złamanego Minaretu (Kesik Minare). Dziś odrestaurowany obiekt ponownie pełni funkcję meczetu Şehzade Korkut, otwartego zarówno dla wiernych, jak i zwiedzających. Jego długa i burzliwa historia stanowi niezwykłe świadectwo zmiennych losów Antalyi. Niewiele zabytków ukazuje tak wyraziście kolejne przemiany miasta, ponieważ to miejsce, w różnych formach i w ramach odmiennych tradycji, służyło celom kultu religijnego od starożytności aż po współczesność.

Przypominamy, że fotografie dokumentujące stan budowli sprzed restauracji, wraz z opisem jej ówczesnego wyglądu, zostały opublikowane na portalu Turcja w Sandałach w artykule zatytułowanym Złamany Minaret w Antalyi.

Zarys historyczny

Okres starożytny

Teren, na którym stoi meczet Şehzade Korkut, jest powszechnie utożsamiany z częścią dawnej agory Attalei, głównego placu publicznego miasta, założonego w okresie hellenistycznym i użytkowanego również pod panowaniem rzymskim. Sama Attaleia została założona przez pergamońskiego króla Attalosa II w połowie II wieku p.n.e. Odkrycia archeologiczne z okolic miasta, a zwłaszcza pochówki na nekropoli wschodniej, datowane na IV i III wiek p.n.e., dowodzą jednak, że obszar ten był zamieszkany jeszcze przed powstaniem miasta Attalidów. Wykopaliska prowadzone w rejonie meczetu odsłoniły hellenistyczną ceramikę, jedną antyczną monetę, pozostałości starożytnej nawierzchni drogowej oraz znaczne fragmenty architektoniczne, w tym fragmenty kolumn doryckich i duże bloki kamienne, które mogły należeć do monumentalnych budowli hellenistycznych. Na terenie stanowiska archeologicznego rozpoznano również pozostałości stoy, czyli zadaszonej kolumnady. Choć pierwotny układ i pełny zasięg agory pozostają niepewne, odkrycia te świadczą o monumentalnym charakterze tej części starożytnej Attalei.

Uważa się, że główna ulica rzymskiego miasta, cardo, przebiegała w przybliżeniu wzdłuż dzisiejszej ulicy Hesapçı Sokak, od Bramy Hadriana w kierunku Wieży Hıdırlık, mijając w pobliżu domniemaną lokalizację agory. Starożytny plac publiczny nie zachował się jako rozpoznawalny, otwarty kompleks archeologiczny. Jego dawny obszar został zajęty przez późniejszą zabudowę, a elementy architektoniczne wykorzystano ponownie w kolejnych konstrukcjach. Wzniesienie bizantyjskiego kościoła w tym miejscu stanowi ważny etap tych przemian. Wtórne wykorzystanie starszych materiałów architektonicznych w budowie świątyni sprawiło również, że niektóre pozostałości hellenistycznej i rzymskiej architektury publicznej przetrwały w miejscach innych niż ich pierwotne położenie i układ. Nieprzerwane zasiedlenie Kaleiçi utrudniało prowadzenie badań archeologicznych. Wiele informacji pochodzi zatem z ograniczonych wykopalisk sondażowych, badań ratunkowych, fragmentów architektonicznych włączonych w późniejsze budowle oraz obserwacji poczynionych podczas prac restauratorskich.

Wysunięto również hipotezę, że przed wzniesieniem bizantyjskiego kościoła w tym miejscu stała rzymska świątynia. Interpretacja ta pojawia się w pracy Hansgerda Hellenkempera i Friedricha Hilda "Lykien und Pamphylien", a szerzej omawia ją Gamze Kaymak w swoim studium poświęconym historii architektury i bizantyjskim korzeniom obecnego meczetu. Do tej hipotezy nawiązuje także Evren Dayar w opublikowanym w 2022 roku opracowaniu dotyczącym kościoła Panhagia i meczetu Câmi-i Cedid w dzielnicy Kaleiçi w Antalyi. Niektórzy badacze datowali domniemaną świątynię na II wiek n.e., jednak jej pozostałości nie zostały jednoznacznie zidentyfikowane podczas badań archeologicznych. Hülya Kökmen-Seyirci i Hakan Alpaslan zwrócili wręcz uwagę, że w trakcie tych prac nie znaleziono żadnych rozpoznawalnych pozostałości takiej przedchrześcijańskiej świątyni.

Bezspornie potwierdzone jest natomiast szerokie wykorzystanie elementów architektonicznych z okresu hellenistycznego i rzymskiego przy budowie wczesnobizantyjskiego kościoła. Do najbardziej interesujących przykładów należą rzymskie bloki architrawów, które przycięto i przystosowano do funkcji głowic krzyżowych filarów świątyni. Na ich pierwotnie dekorowanych powierzchniach zachowały się ślady rzymskich modyfikacji, natomiast te zmodyfikowane partie noszą dalsze ślady przeróbek wykonanych przez bizantyjskich rzemieślników. Elementy te zostały szczegółowo przeanalizowane przez Burhana Varkıvança i Hülyę Kökmen-Seyirci w opublikowanym w 2021 roku studium poświęconym wczesnobizantyjskim głowicom filarów z meczetu Şehzade Korkut.

Kolejnych świadectw starożytnej architektury sakralnej w tej okolicy dostarczyły wykopaliska archeologiczne prowadzone wokół meczetu. W 2020 roku Hüseyin Coşar, ówczesny dyrektor Regionalnej Dyrekcji Fundacji w Antalyi, poinformował o odkryciu kolistej budowli z pojedynczym rzędem kolumn, określonej jako monopteros, czyli świątyni otoczonej jednym pierścieniem kolumn. Początkowo widoczna była mniej więcej połowa monumentu, podczas gdy pozostała część znajdowała się pod nawierzchnią sąsiedniej drogi. Wykopaliska odsłoniły całą konstrukcję, a wewnątrz niej miały zostać znalezione groby i inskrypcje. Chociaż dokładna data powstania budowli, jej pierwotna funkcja oraz chronologia związanych z nią pochówków nie zostały dotąd ustalone w szczegółowym, opublikowanym raporcie archeologicznym, odkrycie to stanowi kolejny ważny element w rekonstrukcji starożytnego krajobrazu architektonicznego agory Attalei. W późniejszym okresie część tego starożytnego obszaru publicznego zajęła bizantyjska świątynia, w której wykorzystano elementy architektoniczne pochodzące ze starszych budowli. Z czasem kościół przekształcono w dzisiejszy meczet Şehzade Korkut.

Kolejnego znaczącego odkrycia w Kaleiçi dokonano w 2011 roku, kiedy wykopaliska w rejonie Uzun Çarşı odsłoniły pozostałości rzymskiego audytorium, należącego prawdopodobnie do teatru. Na głębokości około 11 m poniżej współczesnego poziomu gruntu odkryto wąski, sklepiony korytarz, być może hyposkenion. W sąsiednim wykopie, około 3 m pod powierzchnią, znaleziono pozostałości rzędów siedzeń. Zachowany łukowaty przebieg widowni wskazuje na obecność koilonu, czyli części teatru przeznaczonej dla publiczności. Zidentyfikowano również filar wejściowy. Pełny plan budowli oraz ewentualne istnienie jej wcześniejszej, hellenistycznej fazy będzie jednak można ustalić dopiero po przeprowadzeniu dalszych wykopalisk. Odkrycia te sugerują, że starożytna przestrzeń publiczna miasta wykraczała poza sam obszar agory i obejmowała monumentalne budowle związane ze zgromadzeniami publicznymi, a być może również z rozrywką.

Bizantyjski kościół Panaghia

Na obszarze dawnej agory wzniesiono następnie okazały bizantyjski kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, znany jako Panaghia (Panagia) – grecki tytuł oznaczający "Całą Świętą". Dokładna data jego budowy pozostaje przedmiotem debaty. Wcześniejsi badacze, w tym M. H. Ballance i Hansgerd Hellenkemper, datowali początki świątyni na VI wiek lub początek VII wieku, podczas gdy Gamze Kaymak-Heinz zaproponowała drugą połowę V wieku lub początek VI wieku. Nowsze badania architektoniczne, opublikowane w 2022 roku przez Hasana Fevziego Çügena, Bülenta İşlera, Zehrę Aksoy i Fatiha Mehmeta Tanrıverena, wskazują natomiast na drugą połowę VII wieku lub początek VIII wieku jako datę najwcześniejszej rozpoznanej fazy budowy. Kościół wzniesiono bezpośrednio na wybrukowanej powierzchni rzymskiej agory, wykorzystując przy tym znaczne ilości wcześniejszych elementów architektonicznych z okresu hellenistycznego i rzymskiego.

W swojej najwcześniejszej zrekonstruowanej formie kościół łączył układ bazylikowy z centralną przestrzenią na planie krzyża i mierzył około 27,3 na 24,5 m. Wnętrze obejmowało nawę główną, nawy boczne, pomieszczenia narożne oraz zachodni narteks z emporą. We wschodniej części znajdowała się półkolista absyda, po bokach której usytuowano dwa pomieszczenia pomocnicze, określane jako pastoforia, służące do przygotowywania liturgii i przechowywania przedmiotów związanych z kultem. Centralna przestrzeń i otaczające ją części budowli były pierwotnie przykryte drewnianą konstrukcją dachową, natomiast ściany wnętrza prawdopodobnie wyłożono marmurowymi płytami. Fragmenty architektoniczne odkryte podczas wykopalisk, a także otwory montażowe i ślady marmurowej okładziny zachowane w murach, dostarczają dowodów na pierwotny wystrój świątyni.

Od VII wieku Attaleia doświadczała najazdów arabskich, co odzwierciedlało jej znaczenie jako bizantyjskiego portu śródziemnomorskiego i ośrodka morskiego. Miasto stało się centrum administracyjnym morskiej temy Kibyrrhaiotai, utworzonej w 697 roku. Szczególnie ważne wydarzenie miało miejsce w 860 roku, kiedy wojska Abbasydów dowodzone przez Fadla ibn Karina zdobyły Attaleię za panowania kalifa al-Mutawakkila. Wydaje się, że w tym okresie kościół uległ znacznym zniszczeniom, a następnie został odbudowany, jednak bezpośredni związek archeologiczny między jego zniszczeniem a atakiem arabskim nie został potwierdzony.

Druga główna faza budowy kościoła, datowana na ogół na IX wiek, obejmowała znaczne zmiany konstrukcyjne. Pierwotne drewniane zadaszenie zastąpiono konstrukcją murowaną: nad centralną przestrzenią na planie kwadratu wzniesiono kopułę, a ramiona krzyża przykryto sklepieniami kolebkowymi. Filary podtrzymujące konstrukcję i ściany wewnętrzne zostały wzmocnione, aby udźwignąć cięższą kamienną konstrukcję, natomiast nad nawami bocznymi i przylegającymi pomieszczeniami wprowadzono dodatkowe sklepienia. Chociaż pierwotny układ krzyżowy został zachowany, budowla nabrała zupełnie odmiennego charakteru architektonicznego. W opracowaniu restauratorskim z 2022 roku za najbardziej prawdopodobną datę tych zmian uznano drugą połowę IX wieku, być może w następstwie wydarzeń z 860 roku.

W kolejnych stuleciach wprowadzano dalsze modyfikacje. Przed zachodnim narteksem dobudowano osobną konstrukcję wejściową na planie krzyża, a wokół kościoła powstały dodatkowe pomieszczenia i przestrzenie grobowe. W trakcie wykopalisk archeologicznych odkryto liczne groby w przylegających pomieszczeniach północnych, a także pozostałości cysterny i innych instalacji. Datowanie i pierwotna funkcja niektórych z tych elementów pozostają przedmiotem dyskusji, jednak świadczą one o dalszym rozwoju kościoła jako ważnego kompleksu sakralnego i sepulkralnego bizantyjskiej Attalei.

Okres seldżucki i bejliku Teke

Antalya została zdobyta przez seldżuckiego sułtana Kaykhusrawa I w marcu 1207 roku, jednak panowanie Seldżuków zostało przerwane przez powstanie w 1212 roku i przywrócone dopiero w styczniu 1216 roku. Zgodnie z tradycyjnym przekazem główny kościół miasta, Panaghia, został przekształcony w meczet po pierwszym podboju. Interpretacja ta została jednak zakwestionowana przez nowsze badania historyczne. Analiza osmańskich dokumentów archiwalnych przeprowadzona przez Evrena Dayara wskazuje, że Panaghia przez kilka kolejnych stuleci nadal służyła społeczności chrześcijańskiej, mimo muzułmańskiego panowania. Dokumenty z 1455 i 1479–1480 roku wciąż określają ją jako kościół posiadający własne uposażenie, natomiast najwcześniejszy zachowany dokument, który wyraźnie odnotowuje przekształcenie świątyni w meczet, pochodzi z 1567 roku i przypisuje tę inicjatywę sułtanowi Bajazydowi II, w związku z jego synem, Şehzade Korkutem.

Mimo to w okresie seldżuckim budowla przeszła znaczące zmiany architektoniczne. W ramach dużej fazy przebudowy, datowanej na pierwszą dekadę XIII wieku i być może związanej ze zniszczeniami spowodowanymi trzęsieniem ziemi, kościół przekształcono w pięcionawową bazylikę z dachem dwuspadowym i emporą. Dobudowano również drugą, mniejszą apsydę. Zmiany te przypadają na okres panowania Seldżuków, jednak nie ma przekonujących dowodów, że wiązały się one z przekształceniem świątyni w meczet.

Minaret tradycyjnie łączony z seldżucką historią budowli należy również przypisać późniejszej fazie jej dziejów. Zarówno Dyrekcja ds. Religijnych w Antalyi, jak i relacje z okresu prac restauratorskich wskazują Şehzade Korkuta jako fundatora, który zlecił wzniesienie minaretu w czasie przekształcenia kościoła w meczet na początku XVI wieku. Jego drewniany, stożkowaty hełm został później zniszczony podczas pożaru w 1895 roku, pozostawiając zachowaną konstrukcję w charakterystycznym, ściętym kształcie, od którego pochodzi nazwa Kesik Minare (Złamany Minaret).

Po podboju seldżuckim Antalya stała się ważnym portem Sułtanatu Rum, łączącym Morze Śródziemne z położonymi w głębi lądu obszarami Anatolii. Władza Seldżuków znacznie osłabła po klęsce zadanej im przez Mongołów w bitwie pod Köse Dağ w 1243 roku. Sułtanat przetrwał jeszcze przez kilka dziesięcioleci pod zwierzchnictwem mongolskim, jednak jego władcy stopniowo tracili rzeczywistą kontrolę nad krajem na rzecz regionalnych dynastii turkmeńskich. Po śmierci ostatniego sułtana seldżuckiego, Mesuda II, w 1308 roku, dawne państwo rozpadło się na liczne niezależne księstwa.

Jednym z nich była dynastia Hamidydów, która rozszerzała swoje wpływy na południe z obszaru wokół Isparty i Eğirdir. Na początku XIV wieku jej władca, Dündar Bey, przejął kontrolę nad Antalyą i powierzył miasto swojemu bratu, Yunusowi Beyowi. W ten sposób powstała nadmorska gałąź dynastii, znana jako bejlik Teke lub Tekeoğulları, która uczyniła Antalyę swoim głównym ośrodkiem. Wydaje się, że kościół Panaghia nadal służył miejscowej społeczności chrześcijańskiej pod rządami nowych władców.

W 1361 roku Antalya została zdobyta przez wojska Piotra I z Lusignan, króla Cypru i tytularnego króla Jerozolimy. 24 sierpnia, po krótkim oblężeniu, władca Cypru odebrał miasto Mübârizüddinowi Mehmedowi Beyowi, władcy Teke. Okupacja trwała dwanaście lat, podczas których Mehmed Bey i jego sprzymierzeńcy wielokrotnie podejmowali próby odzyskania miasta. W 1373 roku Lusignanowie ostatecznie się wycofali, a Antalya ponownie znalazła się pod panowaniem Teke.

Podbój doprowadził do tymczasowego przekształcenia głównego meczetu piątkowego miasta, meczetu Alaaddina (Yivli Minare Cami), w kościół. Po odzyskaniu Antalyi Mehmed Bey przywrócił mu funkcję muzułmańskiej świątyni. Kościół Panaghia wydaje się jednak pozostawać w rękach chrześcijańskiej społeczności zarówno w okresie okupacji cypryjskiej, jak i po ponownym objęciu miasta przez władców Teke. Jego przekształcenie w meczet nastąpiło znacznie później, w okresie osmańskim, za sprawą Şehzade Korkuta.

Meczet osmański Şehzade Korkut

Antalya po raz pierwszy znalazła się pod panowaniem osmańskim za rządów sułtana Bajazyda I (Yıldırım Bayezid), w ramach osmańskiej ekspansji na zachodnią i południową Anatolię pod koniec XIV wieku. Osłabienie bejliku Teke, który władał miastem od początku XIV wieku, umożliwiło Osmanom rozszerzenie wpływów w kierunku wybrzeża Morza Śródziemnego. Około 1390–1391 roku Bajazyd podjął wyprawę przeciwko Antalyi, rządzonej wówczas przez Mustafę Beya, syna Osmana Çelebiego, władcy Teke. Mustafa Bey uciekł do Egiptu, a miasto zostało zajęte przez Osmanów. Bajazyd powierzył jego obronę Firuzowi Beyowi, natomiast otaczające je terytorium zorganizowano jako jednostkę administracyjną Teke-ili.

Panowanie osmańskie zostało jednak przerwane po klęsce Bajazyda I w bitwie pod Ankarą w 1402 roku i następującej po niej inwazji wojsk Timura na Anatolię. Region Teke doznał rozległych zniszczeń, a członkowie dawnej dynastii panującej podjęli próby odzyskania utraconych ziem. Antalya pozostała jednak w rękach Osmanów. Śmierć Osmana Çelebiego w 1423 roku położyła kres rządom dynastii Teke, a władza osmańska nad Antalyą i okolicznym regionem została ostatecznie umocniona. Miasto stało się centrum administracyjnym okręgu Teke-ili, znanego później jako sandżak Teke.

Kościół Panaghia nadal służył chrześcijańskiej społeczności Antalyi w pierwszych dziesięcioleciach panowania osmańskiego. Przekształcenie go w meczet nastąpiło dopiero na początku XVI wieku, za rządów sułtana Bajazyda II (1481–1512), kiedy muzułmańska ludność Kaleiçi zaczęła rozprzestrzeniać się na tradycyjnie chrześcijańską Górną Twierdzę. Osmański rejestr fundacji religijnych z 1567 roku odnotowuje, że kościół przylegający do fundacji religijnej Hoca Genç został z rozkazu sułtańskiego przekształcony w meczet z inicjatywy nieżyjącego już Korkuta. Chodzi o Şehzade Korkuta, syna Bajazyda II, który pełnił funkcję gubernatora prowincji Teke, której centrum administracyjnym była Antalya.

Początkowo meczet nosił nazwę Câmi-i Cedid, oznaczającą Nowy Meczet, odnotowaną w osmańskim rejestrze z 1530 roku. Z czasem coraz silniej wiązano go z Şehzade Korkutem i na początku XVIII wieku był już powszechnie znany jako Meczet Korkuta. Nazwa ta upamiętnia rolę księcia w przekształceniu świątyni, choć zachowane źródła historyczne wskazują na pewną niejednoznaczność w stosowaniu różnych nazw tego budynku.

Dawny kościół przystosowano do potrzeb kultu muzułmańskiego, zachowując jednak znaczną część jego bizantyjskiej struktury architektonicznej. Wewnątrz umieszczono mihrab, a do zachodniej fasady dobudowano wysunięty portal wejściowy i kamienny minaret. Minaret, z kwadratową podstawą, ośmiobocznym przejściem i cylindrycznym trzonem, stał się jedną z najbardziej charakterystycznych cech budowli. Wnętrze zachowało wschodnią apsydę i znaczną część układu odziedziczonego po kościele. W okresie, gdy budynek pełnił funkcję meczetu, przykrywał go drewniany dach.

Co ciekawe, przekształcenie świątyni nie zatarło od razu wszystkich śladów jej chrześcijańskiej przeszłości. Podróżnik Paul Lucas, który odwiedził to miejsce na początku XVIII wieku, opisał kaplicę wewnątrz meczetu, nadal związaną z kultem chrześcijańskim i zamkniętą przez władze muzułmańskie. Jej obecność sugeruje, że dawny kościół wciąż zajmował ważne miejsce w pamięci religijnej greckiej społeczności Antalyi.

Meczet pozostawał w użyciu przez około cztery stulecia. W XVIII i XIX wieku nastąpiły jednak zmiany w strukturze ludności Kaleiçi, a okolica meczetu stopniowo ponownie stała się zamieszkana głównie przez Greków wyznania chrześcijańskiego. W rezultacie budowla utraciła znaczną część swoich muzułmańskich wiernych. W dokumentach z początku XIX wieku nadal występowała pod nazwą Câmi-i Cedid, czyli Nowy Meczet, natomiast nazwa Meczet Korkuta stała się bardziej powszechna od drugiej połowy tego stulecia.

W 1895 roku wielki pożar spustoszył znaczną część Kaleiçi i poważnie uszkodził meczet. Drewniany dach uległ zniszczeniu, a górna część minaretu, łącznie ze stożkowatym hełmem, została utracona. Budowli nie odbudowano i popadła w ruinę. Skrócony minaret dał początek jej popularnej nazwie Kesik Minare, oznaczającej Złamany Minaret. W 1906 roku, po wybuchu epidemii dżumy, władze otoczyły ruiny wysokim murem. Dawny kościół, a następnie meczet, pozostawał zaniedbany przez większą część kolejnego stulecia.

Restauracja i ponowne otwarcie

Restauracja meczetu Şehzade Korkut zakończyła ponad stuletni okres zaniedbania i przywróciła do użytkowania zabytek o złożonej historii. Prace miały szczególne znaczenie, ponieważ nie chodziło jedynie o odnowienie budowli jako osmańskiego meczetu. Projekt musiał uwzględnić kolejne fazy architektoniczne z okresu bizantyjskiego, seldżuckiego i osmańskiego, zabezpieczyć pozostałości archeologiczne znajdujące się wokół obiektu, a także pogodzić jego dalsze funkcje religijne ze znaczeniem jako części historycznego krajobrazu miejskiego Antalyi.

Istotne dla chronologii jest rozróżnienie między przygotowawczymi i doraźnymi pracami konserwatorskimi a główną kampanią restauratorską, która rozpoczęła się później. Już w 1974 roku budowla przeszła ograniczone naprawy, podczas których wokół ruin zainstalowano barierki ochronne i zabezpieczono niektóre niestabilne fragmenty. Działania te nie powstrzymały jednak dalszego niszczenia obiektu. Kolejne projekty restauratorskie spotykały się ze sprzeciwem i prowadziły do postępowań prawnych dotyczących tego, czy teren powinien zostać zachowany jako park archeologiczny, czy też ponownie pełnić funkcję meczetu. Ostatecznie zdecydowano, że budowla odzyska swoje przeznaczenie religijne.

Projekt realizowała Regionalna Dyrekcja Fundacji w Antalyi, pod nadzorem specjalistycznego komitetu naukowego i służb odpowiedzialnych za ochronę zabytków. Chociaż w niektórych relacjach za początek restauracji podaje się rok 2018, procedury administracyjne rozpoczęły się wcześniej: przetarg na prace restauratorskie ogłoszono w kwietniu 2017 roku, a umowę podpisano w lipcu. Następnie rozpoczęto prace na miejscu, a w marcu 2019 roku opublikowano obszerny raport o ich postępach.

Restauracja była wyjątkowo wymagającym przedsięwzięciem, ponieważ w budowli znajdowały się elementy murów i fragmenty architektoniczne pochodzące z kilku epok historycznych, a jej ściany uległy poważnym uszkodzeniom konstrukcyjnym. Powołano zespół naukowy nadzorujący prace, a specjaliści analizowali dawne fotografie, rysunki architektoniczne, opisy podróżników i zachowane świadectwa archeologiczne. Celem nie było stworzenie wyidealizowanej rekonstrukcji jednej wybranej fazy historycznej, lecz zachowanie różnych warstw zabytku. Jak wyjaśnił Hüseyin Coşar, dyrektor Regionalnej Dyrekcji Fundacji w Antalyi, projekt pomyślano jako połączenie muzeum i meczetu, tak aby zwiedzający mogli poznać długą historię budowli, która jednocześnie nadal miała pełnić funkcję miejsca kultu.

Ponad 1300 kamiennych elementów architektonicznych, odzyskanych z budowli i jej dziedzińca, skatalogowano i ponumerowano. Zbadano ich pierwotne położenie, a po analizie i zatwierdzeniu przez specjalistów zachowane fragmenty umieszczono ponownie we właściwych miejscach. Do napraw murów wykorzystano trawertyn i wapień, a także tradycyjną zaprawę na bazie wapna, zwaną zaprawą horasanową. Zespół restauratorski poinformował, że podczas zasadniczych prac konserwatorskich nie używano betonu, opierając się zamiast tego na kamieniu i drewnie. Projekt obejmował również zagospodarowanie dziedzińca i wejścia, poprawę systemu odprowadzania wód opadowych oraz odpowiednią ekspozycję otaczających budowlę pozostałości archeologicznych.

Jednym z najbardziej widocznych rezultatów prac była rekonstrukcja minaretu, zniszczonego podczas pożaru w 1895 roku. Odtworzono go w 2019 roku, wykorzystując historyczne materiały ikonograficzne, aby przywrócić minaretowi jego dawny wygląd. Przygotowano również otaczający meczet teren archeologiczny z myślą o zwiedzających. Historyczne fragmenty architektoniczne wyeksponowano w wyznaczonych miejscach, także za szklanymi osłonami. Wykopaliska prowadzone wokół meczetu odsłoniły kolejne pozostałości, w tym kolistą budowlę z pojedynczym rzędem kolumn, określoną jako monopteros, a także groby i inskrypcje. Odkrycia te włączono w szerszą opowieść o historii stanowiska, zamiast traktować je jako odizolowane znaleziska.

Ponowne otwarcie meczetu planowano początkowo na 5 marca 2021 roku, wybierając tę datę ze względu na tradycyjnie obchodzoną rocznicę seldżuckiego podboju Antalyi. Prace nie zostały jednak ukończone w przewidzianym terminie. Budowla została ostatecznie ponownie otwarta dla muzułmańskich wiernych 10 stycznia 2022 roku. Odbyła się wówczas pierwsza modlitwa po około 126 latach zamknięcia. Obiekt udostępniono również zwiedzającym, a jego dziedziniec pełni funkcję plenerowej ekspozycji archeologicznej.

Restauracja przywróciła zatem meczet Şehzade Korkut do funkcji religijnej, a jednocześnie pozwoliła lepiej wyeksponować jego niezwykle złożoną historię architektoniczną. Zachowana budowla ukazuje dziś nie tylko pozostałości bizantyjskiego kościoła i jego późniejsze przekształcenia w okresie seldżuckim i osmańskim, lecz także efekty współczesnych prac konserwatorskich, których celem było zabezpieczenie tych kolejnych warstw dla przyszłych pokoleń.

Bibliografia

• Ballance, M. H. 1955. "Cumanin Cami'i at Antalya: A Byzantine Church." Papers of the British School at Rome. Wczesne opracowanie architektoniczne, w którym rozpoznano kilka faz budowy obiektu.
• Bozkurtoglu Özcan, Özge. 2017. "The Reasons Behind the Occupation of Adalia in 1361 by the Lusignans." Cedrus 5: 397–409. Szczegółowe studium podboju Antalyi przez Lusignanów, militarnych i ekonomicznych trudności związanych z okupacją oraz wydarzeń, które doprowadziły do wycofania wojsk cypryjskich w 1373 roku.
• Çügen, Hasan Fevzi, Bülent İşler, Zehra Aksoy, i Fatih Mehmet Tanrıveren. 2022. "Şehzade Korkut Camii Restitüsyon Önerileri." W: Antalya Şehzade Korkut Camii: Bir Vakıf Yapısında Korumacılık 2017–2022, 27–70. Opracowanie przedstawiające propozycje rekonstrukcji kolejnych faz architektonicznych budowli.
• Dayar, Evren. 2022. "Antalya Kaleiçi Panhagia Kilisesi ve Câmi-i Cedid." Belleten 86 (306). Ważne studium historii kościoła i jego późniejszego przekształcenia w meczet, szczególnie cenne dla wyjaśnienia chronologii z okresu osmańskiego.
• Department of Christian Archaeology, University of Bonn. "Bauplastik Cumanın Camii." Projekt badawczy rozpoczęty w 2022 roku, nadal realizowany, poświęcony rzeźbie architektonicznej oraz kolejnym fazom budowy obiektu.
• Eyice, Semavi. 2002. "Korkut Camii." Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Zarys historii i architektury meczetu.
• Eyice, Semavi. "Antalya." Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Zarys historycznego rozwoju miasta.
• Hellenkemper, Hansgerd, i Friedrich Hild. 2004. Lykien und Pamphylien. Tabula Imperii Byzantini 8. Wiedeń. Zob. zwłaszcza s. 325.
• Kaymak, Gamze. 2009. Antalya Cumanın Camii: Mimari Tarihi ve Bizans Kökeni. Zob. zwłaszcza s. 133–134.
• Kaymak-Heinz, Gamze. 2020. "O Şimdi Bir Cami; Panhagia, Antalya Kesik Minare." Amisos 5 (9): 324–342. Studium rozwoju architektonicznego budowli i jej bizantyjskich korzeni, omawiające również skutki pożaru z lat 1895–1896. Późniejsze badania Dayara są bardziej przydatne w ustalaniu chronologii okresu osmańskiego.
• Varkıvanç, Burhan, i Hülya Kökmen-Seyirci. 2021. "Cumanın Camii'ndeki Erken Bizans Dönemi Paye Başlıkları." OLBA 29: 363–390. Szczegółowa analiza wczesnobizantyjskich głowic filarów oraz ich kontekstu architektonicznego.

Wskazówki dla zwiedzających

Meczet Şehzade Korkut, znany również pod popularną nazwą Kesik Minare (Złamany Minaret), znajduje się w historycznej dzielnicy Kaleiçi w Antalyi, przy ulicy Hesapçı Sokak, w dzielnicy Kılınçarslan Mahallesi. Jest czynnym meczetem i można go zwiedzać poza godzinami modlitw.

Oficjalnie podawane godziny otwarcia to codziennie, również w weekendy, od 10:00 do 17:30. Należy jednak traktować je jako orientacyjne, a nie gwarantowane, ponieważ dostęp do obiektu może zależeć od odbywających się modlitw, uroczystości religijnych lub lokalnych ustaleń. Osobom planującym specjalną wizytę lub zwiedzanie w grupie zaleca się wcześniejszy kontakt z meczetem.

Wizyta daje możliwość przyjrzenia się kolejnym fazom architektonicznym budowli – od jej bizantyjskiej struktury kościelnej po późniejsze przekształcenie i adaptację na meczet. Wewnątrz warto zwrócić uwagę na zachowaną wschodnią apsydę, układ centralnej przestrzeni i naw oraz detale architektoniczne zabezpieczone podczas niedawnej restauracji. Na terenie kompleksu eksponowane są również pozostałości archeologiczne i historyczne fragmenty, w tym pod przeszklonymi podłogami. Na zewnątrz najbardziej rozpoznawalnym elementem jest odrestaurowany minaret z odtworzonym stożkowatym hełmem. Na otaczającym go terenie archeologicznym znajdują się kolejne pozostałości związane ze starożytną Attaleią, w tym kolista budowla z pojedynczym rzędem kolumn, zidentyfikowana jako rzymski monopteros, a także groby i inskrypcje.

Ponieważ budowla nadal pełni funkcję miejsca kultu, zwiedzający powinni ubierać się skromnie. Kobiety powinny zakryć głowę, a przed wejściem do sali modlitewnej wszyscy muszą zdjąć obuwie. Podczas modlitw zwiedzanie może być ograniczone; należy wówczas zachować ciszę i nie przeszkadzać wiernym.

Na zwiedzenie meczetu i jego najbliższego otoczenia archeologicznego warto przeznaczyć około 20–30 minut, a dłużej, jeśli chce się dokładniej przyjrzeć detalom architektonicznym. Zabytek łatwo włączyć do spaceru po Kaleiçi, wśród historycznych uliczek i innych zachowanych pozostałości starożytnej oraz średniowiecznej Antalyi.

Dojazd

Meczet Şehzade Korkut znajduje się w południowej części Kaleiçi, historycznej starówki Antalyi, w dzielnicy Kılınçarslan Mahallesi. Jego adres najczęściej podawany jest jako Hesapçı Sokak, jednak ze względu na wąskie i kręte uliczki tej dzielnicy najłatwiej kierować się charakterystycznym minaretem.

Do meczetu można dojść pieszo od kilku głównych wejść do Kaleiçi i najważniejszych punktów orientacyjnych tej dzielnicy. Od Bramy Hadriana (Üçkapılar) należy wejść na starówkę i kierować się ulicą Hesapçı Sokak w stronę Wieży Hıdırlık; charakterystyczny minaret meczetu stanowi przydatny punkt orientacyjny. Obiekt znajduje się również w niewielkiej odległości spacerem od starego portu i innych głównych atrakcji Kaleiçi, dzięki czemu łatwo włączyć go do pieszej wycieczki po historycznej dzielnicy.

Osoby korzystające z transportu publicznego mogą dojechać tramwajem AntRay do przystanku İsmetpaşa, obsługującego północną część Kaleiçi, a następnie kontynuować podróż pieszo przez starówkę. Autobusy miejskie zatrzymują się również w okolicach Cumhuriyet Meydanı, skąd można wejść do Kaleiçi pieszo. Historyczna dzielnica ma wąskie uliczki i ograniczony dostęp dla pojazdów, dlatego osoby przyjeżdżające samochodem powinny skorzystać z parkingów poza starówką i pokonać pozostałą część trasy pieszo.